Akran Zorbalığı: Belirtileri ve Ebeveynin Yapacakları

Üç haftadır sabahları karnı ağrıyor. Eskiden her gün andığı iki arkadaşının adı artık hiç geçmiyor. Telefonu eline alıyor, bir şeye bakıyor, yüzü değişiyor, bırakıyor. “Bir şey yok” diyor. Siz de bir şey olduğunu biliyorsunuz.

Zorbalık, çocuk ve ergen psikiyatrisinde en sık gözden kaçan başlıklardan biri. Gözden kaçmasının sebebi belirtilerin silik olması değil — çocukların anlatmaması. Bu yazıda önce şakadan nasıl ayırt edileceğini, sonra çocuk anlatmadığında nereden anlaşılacağını, en sonunda da anlattığında ne yapılacağını ele alıyorum.

Şaka mı, kavga mı, zorbalık mı?

Bu ayrım önemli, çünkü üçü farklı şeyler ve farklı yanıt gerektirir. Zorbalıktan söz edebilmek için üç ölçütün birlikte bulunması gerekir: kasıt, tekrar ve güç dengesizliği. Üçüncüsü en kritik olanıdır: taraflar eşit değildir. Biri daha büyüktür, daha kalabalıktır, daha popülerdir ya da diğerinin utandığı bir bilgiyi elinde tutar.

“Çocuklar arasında olur, takma kafana” cümlesi genellikle çatışma için doğru, zorbalık için yanlıştır. Ayrımı yapmanın pratik yolu şu soruyu sormaktır: Bu olay bittiğinde iki çocuk da rahat mı?

Zorbalığın dört biçimi

• Fiziksel. İtme, vurma, eşyaya zarar verme. En görünür olanı, bu yüzden en çabuk fark edileni.
• Sözel. Lakap takma, aşağılama, tehdit.
• İlişkisel. Dışlama, gruptan çıkarma, hakkında dedikodu yayma. En sık gözden kaçan biçim budur; iz bırakmaz, tanığı azdır ve özellikle kız çocuklarında öne çıkar. “Kimse ona bir şey yapmıyor ki” denilen durumların çoğu budur.
• Siber. Mesaj, grup, yorum ve paylaşım yoluyla yapılan zorbalık.

Çocuk söylemiyorsa nereden anlaşılır?

Önce nedenini bilelim: çocuklar genellikle utandıkları için, durumun büyüyeceğinden korktukları için ya da (siber zorbalıkta) telefonlarının ellerinden alınacağını düşündükleri için anlatmazlar. Yani susmaları güvensizlikten değil, hesaptan kaynaklanır.

Aşağıdakiler tek başına kanıt değildir, ama birkaçı bir aradaysa dikkat edin:

• Okula gitmek istememe, hafta içi sabahları beliren karın veya baş ağrısı
• Hafta sonu ve tatilde bu yakınmaların kaybolması
• Eşyalarının kaybolması, bozulması ya da açıklanamayan yaralar
• Arkadaş çevresinin aniden değişmesi, sık anılan isimlerin hiç anılmaz olması
• Uyku ve iştah değişiklikleri, kâbuslar
• Telefona baktıktan sonra ruh halinin belirgin biçimde değişmesi
• Harçlık isteğinde artış ya da harçlığın “kaybolması”
• Ders başarısında ve derse katılımda düşüş
• Kendini suçlayan ifadeler: “zaten kimse beni sevmiyor”

Bedensel yakınmaların altını özellikle çizmek isterim. Zorbalığa uğrayan çocuklarda baş ağrısı, karın ağrısı ve uyku sorunu gibi psikosomatik yakınmaların belirgin biçimde daha sık görüldüğü meta-analizlerle gösterilmiştir. Yani “karnı ağrıyor” çoğu zaman bahane değil, belirtinin kendisidir. Bu tablo okul reddiyle de iç içe geçer; ayrımı okul reddi yazısında ele aldım.

Siber zorbalık neden ayrı ele alınmalı?

Çünkü geleneksel zorbalıktan dört noktada ayrılır. Birincisi evde de biter yeri yoktur; okul kapısı kapandığında zorbalık bitmiyor. İkincisi seyirci sayısı büyüktür; bir grupta yapılan alay, sınıfta yapılandan çok daha geniş bir izleyiciye ulaşır. Üçüncüsü kalıcıdır; ekran görüntüsü silinmez. Dördüncüsü fail gizlenebilir.

Buradaki en sık hata, ebeveynin ilk refleksi: telefonu almak. Çocuğun gözünde bu bir koruma değil, cezadır — ve bir daha anlatmamasını garanti eder. Siber zorbalıkla depresyon, kaygı ve intihar düşüncesi arasındaki ilişki geniş meta-analizlerde gösterilmiştir; dolayısıyla asıl mesele cihaz değil, çocuğun yalnız kalmamasıdır. Dijital ortamın nasıl yönetileceğini sosyal medya ve ekran süresi yazılarında ayrıntılı anlattım.

Çocuğunuz anlattığında: ilk on dakika

Bu on dakika, bir daha anlatıp anlatmayacağını belirler. Sıralama önemlidir.

1. Tepkinizi yönetin

   Öfkeniz haklı ama çocuğa yönelmiş gibi duyulur. Sesinizi ve yüzünüzü sakin tutun; çocuk sizin tepkinize bakarak anlatmaya devam edip etmeyeceğine karar verir.

2. İnanın ve teşekkür edin

   “İyi ki söyledin” cümlesi, sonraki bütün konuşmaların kapısıdır. Ayrıntıyı sorgulamayın, anlatabildiği kadarını dinleyin.

3. Suçlamayın

   “Neden karşılık vermedin”, “neden daha önce söylemedin” en zararlı iki cümledir. İkisi de çocuğu bir kez daha başarısız hissettirir.

4. Cihazı almayın

   Siber zorbalıkta telefonu almak koruma değil ceza olarak yaşanır. Bunun yerine birlikte ekran görüntüsü alın, engelleme ve bildirme işlemlerini birlikte yapın.

5. Kayıt tutun

   Tarih, kim, ne oldu, tanık var mıydı. Okulla görüşmede en işe yarayan şey bu kayıttır.

6. Atacağınız adımı onunla konuşun

   Haberi olmadan okula gitmeyin. “Okula ben konuşacağım, nasıl yapmamı istersin?” sorusu çocuğa kontrol hissi verir ve karşı çıkmasını önler.

Okulla nasıl görüşülür?

Amaç suçlu bulmak değil, çocuğun güvenliğini sağlayacak somut bir düzenleme elde etmek. Belirsiz bir şikâyet belirsiz bir yanıt alır; bu yüzden talebi somutlaştırın.

1. Önce sınıf öğretmeni ve rehberlik servisi

   Görüşmeye kayıtlarınızla gidin. Sözlü anlatım yerine tarihli bir liste sunmak süreci hızlandırır.

2. Somut talep edin

   Oturma düzeninin değiştirilmesi, teneffüs ve yemekhane gözetimi, sınıfla yapılacak genel bir çalışma. “Bir şeyler yapılsın” değil, hangi önlem.

3. Takip tarihi belirleyin

   “İki hafta sonra tekrar konuşalım” deyin ve o tarihte gerçekten arayın. Takip edilmeyen önlem uygulanmaz.

4. Sonuç alamazsanız yukarı taşıyın

   Sırasıyla okul müdürlüğü, ardından ilçe ve il millî eğitim müdürlüğü. Her aşamada yazılı başvurun.

Bir şeyi yapmayın: diğer çocuğun ailesiyle doğrudan muhatap olmayın. Bu görüşmeler çoğunlukla karşılıklı savunmaya dönüşür ve çocuğunuzun okuldaki durumunu zorlaştırır. İletişimi okul üzerinden yürütün.

Zorbalık yapan çocuk da değerlendirilmeli

Bu başlık çoğu zaman atlanır. Zorbalık yapan çocuk “kötü çocuk” değildir; davranışın altında sıklıkla dikkat eksikliği ve dürtüsellik, davranım sorunları, evde şiddete tanık olma ya da çocuğun kendisinin başka bir ortamda zorbalığa uğraması bulunur.

Davranışın karşılıksız kalmaması gerekir — sınır konmalı, sonuç uygulanmalıdır. Ama tek başına ceza tabloyu değiştirmez; sebep ele alınmadıkça davranış başka bir biçimde geri döner. Çocuğunuzun zorbalık yaptığını öğrendiyseniz, bu da bir değerlendirme sebebidir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?

Uzun süreli zorbalığa uğramanın depresyon, kaygı bozuklukları ve intihar düşüncesi riskini artırdığı sistematik derlemelerde gösterilmiştir. Aşağıdaki durumlarda değerlendirmeyi ertelemeyin:

• Okula gitmeme hâli iki haftayı aştıysa
• Çökkünlük, ilgi kaybı ya da sürekli sinirlilik varsa
• Uyku ve iştahta belirgin bozulma olduysa
• Kendine zarar verme davranışı ya da ölüm temalı ifadeler varsa
• Bedensel yakınmalar sürüyor ve tıbbi bir neden bulunamıyorsa
• Okulla yapılan görüşmelere rağmen durum değişmiyorsa
• Çocuğunuz zorbalık yapan taraftaysa ve davranış tekrarlıyorsa

Dördüncü maddede beklemeyin; aynı gün başvurun.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

• Moore SE, Norman RE, Suetani S, Thomas HJ ve ark. Consequences of bullying victimization in childhood and adolescence: A systematic review and meta-analysis. World J Psychiatry. 2017;7(1):60. doi:10.5498/wjp.v7.i1.60
• Gini G, Pozzoli T. Bullied Children and Psychosomatic Problems: A Meta-analysis. Pediatrics. 2013;132(4):720-729. doi:10.1542/peds.2013-0614
• Kowalski RM, Giumetti GW, Schroeder AN, Lattanner MR. Bullying in the digital age: A critical review and meta-analysis of cyberbullying research among youth. Psychol Bull. 2014;140(4):1073-1137. doi:10.1037/a0035618

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır ve klinik değerlendirmenin yerine geçmez. Çocuğunuzla ilgili endişeniz varsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurun.